رشتهء معينى از دانش بشرى است . تفاوت اساسى آن با لغت‌نامه‌ها در اين است كه لغت‌نامه اساسا ناظر به « لغات » است ، و حال آنكه دايرة المعارف ، اساسا ناظر به اطلاعاتى در باب « موضوعهاى مختلف » و بحث كمابيش مختصرى از آنهاست . اگرچه در بسيارى موارد ، نمىتوان حد قاطعى بين كتاب لغت و دايرة المعارف معين كرد . ظاهرا ارسطو نخستين كسى بود كه اقدام به گردآوردن مجموعهء اطلاعات بشرى كرده است ، و پس از وى كسانى ديگر در مغرب زمين به تقليد از وى پرداختند . بعضى كتاب تاريخ طبيعى « پلينى مهين » را نخستين دايرة المعارف شمرده‌اند . بسيارى از دايرة المعارفهاى شرقى ، خاصه مجموعه‌هاى حجيم چينى ، بيشتر جنبهء گلچينى داشته‌اند . بعضى از فضلاى قرون وسطا ، در راه گرد آوردن دايرة المعارف گونه‌هائى به تكاپو برخاستند ، از آن جمله ايسيدوروس سوبلى ( 560 - 636 م ) كه كتاب اشتقاقات وى مجموعه‌اى از دانش عصر اوست . در اروپا تحول از روش تنظيم مطالب دايرة المعارف برحسب رشته‌ها ، به تنظيم آنها به‌ترتيب الفبائى در قرن هفدهم ميلادى و اوايل قرن هيجده ميلادى واقع شد . از نخستين نمونه‌هاى دايرة المعارفهاى تاريخى و زندگىنامه‌اى مىتوان فرهنگ بزرگ تاريخى ( ليون ، 1674 ) اثر لوئى مويررى « 1 » ، كشيش فرانسوى را نام برد كه به انگليسى ، آلمانى ، اسپانيولى و ايتاليايى ترجمه شده ، و گويند اساس كتاب فرهنگ تاريخى و انتقادى ( 1697 ) پيربل قرار گرفت . نخستين دايرة المعارف معتنابه و قابل توجه انگليسى و مرتب ، به‌ترتيب حروف الفبائى دايرة المعارف فنّى ( 1704 ) جان هريس « 2 » ( 1667 - 1719 ) است ولى كتابى كه در تكامل فن دايرة المعارف‌نويسى در انگلستان نقش بسيار مهمى داشته است ، كتاب دايرة المعارف ( 1728 ) چيمبرز ( چيمبرز ويليام ) مىباشد كه چاپ بعد آن براساس فرهنگ بروكهاوس فراهم شد ، و در تهيه دايرة المعارف معروف فرانسوى ( دايرة المعارف به‌عنوان اسم خاص ) مورد استفاده قرار گرفت . از دايرة المعارفهاى معروف كنونى به زبان انگليسى كه سابقهء ممتدى دارد يكى دايرة المعارف بريتانيك و ديگرى دايرة المعارف آمريكاناست . در فرانسه ، در نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادى دو دايرة المعارف در پاريس به چاپ رسيد كه هنوز هم در بعضى مسائل ارزش فراوان دارد : يكى دايرة المعارف بزرگ ( 31

--> ( 1 ) . Lui moreri ( 2 ) . J . Haris .